Rodzaje referendów lokalnych

Polski ustawodawca poddając regulacji instytucję referendum lokalnego ukształtował ją w taki sposób, że w zależności od kryterium jakie przyjmiemy będziemy mogli dokonać różnego rodzajów podziałów samych referendów lokalnych. Źródłem kryteriów w oparciu, o które będziemy grupować referenda lokalne będą głównie przepisy ustawy z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (t. j. DzU z 2013 r. poz. 706, z późn. zm.).

Pierwszym z istotnych kryteriów w oparciu, o które możemy dokonać podziałów referendów lokalnych będzie przedmiot referendum. Podstawowym źródłem wyodrębnienia takiego kryterium jest art. 170 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483 z późn. zm.), który stanowi, iż członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować , w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego. Podział na bazie kryterium przedmiotu referendum lokalnego uszczegóławiają przepisy ustawy referendalnej. W tym wymiarze możemy wyróżnić referenda:
1. w sprawie odwołania organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego;
2. co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej wspólnoty samorządowej, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki samorządu terytorialnego;
3. w innych istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących wspólnotę samorządową (art. 2 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym).

Zakres przedmiotowy referendów poszerza się w przypadku referendum gminnego. Tu dodatkowo możemy jeszcze wyróżnić referenda w sprawie:
1. odwołania wójta (burmistrza, prezydenta miasta);
2. samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy (art. 2 ust. 2 ustawy o referendum lokalnym);
3. utworzenia, połączenia, podziału i zniesienia gminy oraz ustalenia granic gminy (art. 11 ust. 1a ustawy o referendum lokalnym).

W oparciu o kryterium przedmiotowe możemy dokonać jeszcze jednego, istotnego z praktycznego punktu widzenia, podziału referendów. Mianowicie, referenda lokalne możemy podzielić na:
1. referenda w sprawi odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego;
2. referenda w sprawach innych niż odwołanie organu jednostki samorządu terytorialnego.

Przedstawiony podział znajduje uzasadnienie z uwagi na treść przytoczonego już art. 2 ust. 1 i ust. 2 ustawy o referendum lokalnym oraz z uwagi na układ samej ustawy referendalnej w szczególności rozdział 4 i rozdział 5.

Kryterium przedmiotu referendum będzie jeszcze miało wpływ na wyróżnienie referendów lokalnych, które przeprowadzane są obligatoryjnie lub jedynie fakultatywnie. Do pierwszej grupy zaliczymy referenda:
1. w sprawie odwołania organów jednostek samorządu terytorialnego(art. 5 ustawy o referendum lokalnym);
2. w sprawie samoopodatkowania się mieszkańców gminy (art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, Dz. U. z 2013 r., poz. 594 z późn. zm.).

Poza kryterium przedmiotu referendum możemy również wyłonić pewne grupy referendów lokalnych mając na uwadze wnioskodawcę przeprowadzenia referendum. Z tego punktu widzenia możemy wyłonić referenda:
1. przeprowadzane z inicjatywy organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego;
2. przeprowadzane na wniosek określonej grupy uprawnionych do głosowania mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego (art. 4 ustawy o referendum lokalnym).

W ostatniej ze wskazanych grupie referendów możemy z kolei dokonać podziału z uwagi na rodzaj podmiotu występującego z inicjatywą przeprowadzenia referendum na wniosek mieszkańców. Stosując to kryterium referenda lokalne przeprowadzane na wniosek mieszkańców podzielimy na te inicjowane przez:
1. grupę co najmniej 15 obywateli, którym przysługuje prawo wybierania do organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego, a w odniesieniu do referendum gminnego – także pięciu obywateli, którym przysługuje prawo wybierania do rady gminy;
2. statutową strukturę terenową partii politycznej działającą w danej jednostce samorządu terytorialnego;
3. organizację społeczną posiadająca osobowość prawną, której statutowym terenem działania jest co najmniej obszar danej jednostki samorządu terytorialnego (art. 11 ustawy o referendum lokalnym).

Referenda lokalne możemy również podzielić z uwagi na to jakiej jednostki samorządu terytorialnego dotyczą. Mając na uwadze to kryterium podzielimy referenda na:
1. gminne;
2. powiatowe;
3. wojewódzkie (art. 6 ustawy o referendum lokalnym).

Referenda lokalne mogą być również podzielone z uwagi na sposób na głosowania. Wyróżnimy tu referenda, w których głosowanie polega na:
1. udzieleniu pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi na postawione pytanie lub pytania;
2. dokonaniu wyboru pomiędzy zaproponowanymi wariantami.

Wskazane powyżej kryteria wzajemnie się przenikają, co sprawia, że mamy do czynienia z wieloma grupami referendów lokalnych.